Charakterystyka Morza Bałtyckiego
Morze Bałtyckie jest śródkontynentalnym morzem należącym do Oceanu Atlantyckiego,
w dużym stopniu odizolowanym od bezpośredniego wpływu wód oceanicznych, ale mającym
z nimi kontakt przez Morze Północne. Morze leży na starym obszarze wyżynnym o silnym
podnoszeniu się w obecnym okresie polodowcowym (ruch izostatyczny), a zatem jego północne
brzegi cofają się w szybkim tempie. Wyjście na ocean prowadzi przez ciąg cieśnin: Sundu
i Bełtów a dalej przez Kattegat i Skagerrak. Granica morza przechodzi między tymi ostatnimi
cieśninami, przez północny cypel Jutlandii. W tych granicach powierzchnia morza wynosi
415 tys. km2
, objętość 21,7 tys. km3
, średnia głębokość 52 m. W porównaniu z wszechoceanem
Morze Bałtyckie stanowi zaledwie 0,0016% jego objętości a powierzchnię trzeba by pomnoŜyć
870 razy, aby uzyskać całą powierzchnię oceanu, zaś głębokość ponad 70 razy, aby uzyskać
średnią głębokość oceanu, natomiast 220 razy w stosunku do jego głębokości maksymalnej.
Nasze morze jest, więc „kałużą” oceaniczną, odgrywa jednak wielką rolę w żegludze
i wymianie międzynarodowej. Duża jest w stosunku do wielkości morza powierzchnia jego
zlewiska, wynosząca 172 tyś. km2
, a dopływ wód z ponad 250 rzek wynosi 473 km3
rocznie
(w okresie 1951-1970), co stanowi 2,2% objętości morza.
Morze Bałtyckie jest bardzo młode, utworzyło się zaledwie kilkanaście tysięcy lat temu
po ustąpieniu lądolodu skandynawskiego. Najpierw powstało Bałtyckie Jezioro Lodowe
odseparowane od zachodu, z prawdopodobnym połączeniem na północnym wschodzie
z Morzem Białym. Jezioro to poczęło wysychać około8 tys. lat temu. Następnie transgresja
oceaniczna doprowadziła do połączenia morza z oceanem przez środkową Szwecję.
Połączenie to zostało przerwane przez podnoszenie się lądu, co spowodowało ponowną
zamianę morza w jezioro około 7 tyś. lat temu. Kilka faz kolejnych transgresji doprowadziło
znowu do połączenia morza z oceanem przez cieśniny duńskie.
Linia brzegowa Bałtyku jest silnie urozmaicona, tworzy wiele zatok i zalewów głęboko
wchodzących w ląd, jak: Botnicka, Fińska, Ryska, Gdańska i inne. Skandynawskie brzegi są
skaliste i wysokie, południowe-niskie, piaszczyste z rozciągającymi się miejscami na brzegach
polami wydmowymi. Tu znajduje się wiele piaszczystych mierzei odcinających płytkie zalewy.
Północne brzegi Zatoki Fińskiej i brzegi Zatoki Botnickiej, jak również środkowe wybrzeże
Szwecji usiane są niezliczonymi niewielkimi i skalistymi wysepkami - szkierami.
Całe morze leży na szelfie o nierównym dnie i niewielkiej na ogół głębokości, rozpada się
jednak na szereg głębin-basenów, oddzielonych progami. W zachodniej części morza leŜy
Basen Bornholmski z głębią 105 m, oddzielony progiem Rynny Słupskiej od Głębi Gdańskiej
39
(118 m) i od Basenu Gotlandzkiego (w jego części wschodniej występuje głębokość 250 m, zaś
pod Sztokholmem, w głębi Landsort, maksymalna głębokość morza 459 m). Baseny Zatoki
Botnickiej oddzielone są od właściwego Bałtyku przez Wyspy Alandzkie (płytkie Morze
Archipelagu) i Morzem Alandzkim o maksymalnej głębokości 301 m (Södra Kvarken). Botnik
Południowy (293 m) oddziela od Botniku Północnego (156 m) cieśnina Kvarken Północny.
W Morzu Bałtyckim znajduje się wiele wysp, największe z nich to: Fionia, Zelandia,
Lolland, Falster i wiele innych w Morzu Bełtów oraz Bornholm, Rugia, Gotlandia, Olandia,
Sarema, Hiuma i inne u brzegów Estonii wreszcie mrowie Wysp Alandzkich i pojedyncze wyspy
w Zatoce Botnickiej.
Osady morza są zróŜnicowane, o na ogół niewielkiej miąższości, a miejscami brak ich
zupełnie. Na głębokościach większych od 80 m dno wyścielają muły, na mniejszych
głębokościach mieszane są one z piaskiem, zaś płycizny i mielizny pokrywają osady
piaszczyste. Na dnie spotyka się też głazy pochodzenia lodowcowego.
Klimat jest przejściowy od oceanicznego do kontynentalnego, pozostaje głównie pod
wpływem niżu islandzkiego i wyŜu syberyjskiego, szczególnie w okresie zimowym. Panują
wtedy wiatry zachodnie oraz południowo-zachodnie i przesuwają się często cyklony atlantyckie,
z którymi są związane sztormowe wiatry z północy trwające przez kilka dni. Temperatura
powietrza najzimniejszych miesięcy (styczeń-luty) wynosi około -3 OC w południowej i środkowej
części morza oraz -5 OC do -8 OC w części północnej i wschodniej. W północnej części Zatoki
Botnickieji na wschodzie Zatoki Fińskiej temperatura powietrza może obniżać się do -30 OC
a nawet -40 OC przy wtargnięciu powietrza arktycznego. W zimie nad morzem częste są mgły.
Na wiosnę słabną wpływy wyżu azjatyckiego i niżu islandzkiego. Latem przejawia się wpływ
wyżu azorskiego i niżu islandzkiego. Latem przejawia się wpływ wyŜu azorskiego
i przeważają wtedy wiatry zachodnie, lecz są one słabe lub umiarkowane. Średnia temperatura
powietrza w lipcu wynosi 14-15 OC w Zatoce Botnickiej i 16-18 OC w pozostałej części morza.
Opady wynoszą średnio 613 mm, co odpowiada 254,5 km3
na rok (w okresie 1951-1970),
parowanie -510 mm, co odpowiada 208 km3
na rok. Nadmiar wód słodkich w ilości 520 km3
na rok spływa do Morza Północnego. Znaczne napływy wód słonych z Morza Północnego
są trudne do oszacowania (bardzo rozbieżne dane).
Temperatura wody w górnej warstwie obniża się z południowego zachodu na północny
wschód. W lutym temperatura w otwartym morzu wynosi 2 OC i obniża się w kierunku brzegów
do 0 OC i nieco poniżej. Konwekcja zimowa obejmuje warstwę 50-60 m. Letnie nagrzewanie się
wody sięga w głąb do 20-30 m. W lipcu-sierpniu izoterma 15 OC przechodzi przez środek morza
od Zatoki Fińskiej do głębi Lansort, u brzegów południowych i wschodnich temperatura
podwyższa się do ponad 17 OC, w kierunku północnym w Zatoce Botnickiej obniża się
do 12-13 OC.
40
W Morzu Bałtyckim występuje corocznie częściowe zlodzenie wód. W północnej części
Zatoki Botnickiej lód pojawia się już w październiku, lecz na ogół sezon lodowy rozpoczyna się
od listopada a maksimum rozwoju pokrywy lodowej przypada na marzec. Oczyszczenie od lodu
rozpoczyna się na przełomie marca i kwietnia i trwa do maja, jednakże w północnej części
Zatoki Botnickiej lody zalegają jeszcze do początku lipca. W czasie surowych zim lody
pojawiają się na całym morzu stwarzając szczególnie ciężkie warunki żeglugowe na płytkich
wodach w zachodniej części Morza Bałtyckiego i w Morzu Bełtów. Grubość lodu osiąga wtedy
50-70 cm.
Zasolenie wody zmniejsza się stopniowo od cieśnin duńskich, wynosząc tam powyżej
18 ‰ u wylotu do Kattegatu, w kierunku wschodnim: do 8-9 ‰ w zachodniej części Bałtyku,
8-7 ‰ w południowej części, 7-6 ‰ w Basenie Gotlandzkim i do poniŜej l %o w zakątku Zatoki
Fińskiej oraz do 2, 5 ‰ w północnej części Zatoki Botnickiej.
Struktura wód morskich odznacza się wielowarstwową budową wód pod względem
temperatury i zasolenia. Zasadniczy podział jest na dwie warstwy: górną izohalinową warstwę
wód wyśledzonych i dolną izotermiczną warstwę wód słonych pochodzenia oceanicznego.
W okresie letnim pojawia się jeszcze jedna warstwa nagrzanych przy powierzchni wód
z termokliną sezonową występującą zazwyczaj na głębokości 15-20 m, pod nią zalega
izohalinową warstwa wody, wytworzona wskutek mieszania przez falowanie i konwekcję,
z warstwą wody zimnej u dołu pochodzącą z poprzedniego okresu zimowego. Głębinowe wody
pochodzenia oceanicznego dzieli się na pośrednie wody słone pod halokliną
i stagnujące wody przydenne wymieniane przez silniejsze wlewy wód z Morza Północnego.
Warstwy skoku temperatury i zasolenia (termoklina i halokliną) utrudniają pionową wymianę
wód, są strefami gromadzenia się opadających drobnych organizmów, szczątków organicznych
i nieorganicznych oraz zanieczyszczeń. Wlewy z Morza Północnego występują nieregularnie,
lecz wzmagają okresowo cyrkulację wód w pionie i przyczyniają się do odnawiania wód
przydennych (przez to następuje zaopatrywanie w tlen wód przydennych i wynoszenie w górne
warstwy soli biogenicznych). Silne wlewy, zdarzające się raz na kilka lub kilkanaście lat, wnoszą
duże ilości wody słonej i natlenionej do morza (na przykład ponad 200 km3
na przełomie lat
1951/52) z prędkością wynoszącą kilka cm/s i docierają po kilku miesiącach do północnych
partii Głębi Gotlandzkiej. W górnej warstwie odbywa się odpływ wód z morza ze średnią
prędkością 10-60 cm/s.
Cyrkulacja wód w powierzchniowej warstwie morza jest uzależniona głównie od rozkładu
i siły wiatrów. Jesienią i zimą przy silnych i długotrwałych wiatrach prędkość prądów dryfowych
może osiągać 100-150 cm/s. Ogólna cyrkulacja wód ma charakter cyklonalny: wypadkowy prąd
u południowych brzegów morza skierowany jest na wschód, dalej na północ, zaś u brzegów
szwedzkich prąd schodzi na południe w kierunku cieśnin duńskich. Pośrodku morza tworzą się
41
odrębne zawirowania. W czasie silnych sztormów na obszarze morza powstają liczne wiry
lokalne, powodujące intensywne mieszanie się wód w pionie. Falowanie w niewielkim i płytkim
Morzu Bałtyckim nie osiąga dużych rozmiarów. Wysokość fali w otwartym morzu nawet
w okresach sztormowych nie przekracza zazwyczaj 2,5 - 3,5 m przy długości fali 40-70 m.
Fale są krótkie i strome. Przy Olandii i przy przylądku Rozewie notowano jednak fale
o wysokości 9-11 m. Podczas sztormów powstają znaczne podpiętrzenia względnie obniżenia
poziomu wód u brzegów morza. Rozpiętość tych wahań poziomu wynosi u południowych
brzegów morza od +3,37 m w Lubece i -2,52 m we Flensburgu do 1 m w Bałtyjsku. W zakątku
Ziemi Fińskiej progresywna fala spiętrzenia wchodząca z otwartego morza powoduje
katastrofalne powodzie w Petersburgu (Leningrad) przy podnoszeniu się poziomu wód do 4 m.
Powodzie sztormowe wydarzają się również u polskich brzegów: w portach, na jeziorach
przybrzeżnych i w zalewach. Pływy w Morzu Bałtyckim są niewielkie, głównie półdobowe,
zmniejszające się z zachodu na wschód a rosnące w zakątkach Zatoki Fińskiej i Zatoki
Botnickiej (w Kilonii 0,7 m, w Kronsztadzie 0,1 m, w Zatoce Botnickiej do 0,6 m).
Morze Bałtyckie jest jakby ogromnym fiordem czy ujściem rzeki lub gigantycznym
portem, na które działa silny nacisk antropogeniczny: w obszarze zlewiska mieszka około
140 min ludzi, koncentruje się tu 15% produkcji przemysłowej świata i 22% handlu światowego,
jest tu wielki ruch Ŝeglugowy -70 tyś. statków przechodzi rocznie przez Kanał Kiloński
a z portów Szlezwiku-Holsztynu wychodzi 25 tyś. promów rocznie, tysiące statków rybackich
operuje na tym morzu i przechodzi na Morze Północne i w ocean. Skutkiem takiego stanu jest
wielkie obciążenie tego niewielkiego morza i trudny do rozwiązania problem zanieczyszczeń
grożący degradacją morza. Większa część ścieków odprowadzana jest do morza
bez oczyszczania, obfity dopływ substancji biogenicznych (między innymi
z nawożenia rolniczego) powoduje niespotykany dotychczas rozwój planktonu i niektórych
gatunków ryb (np. śledzia), występuje w związku z tym zakłócenie równowagi biologicznej
morza. Ponadto obserwuje się niekorzystny dla odnawiania wód naturalny proces oceanizacji
Morza Bałtyckiego. Między innymi wskutek wzrostu zasolenia pogarszają się warunki tlenowe
w głębinowych warstwach wody i od lat sześćdziesiątych bieżącego wieku zaczął pojawiać się
regularnie i na dużych obszarach trujący związek -siarkowodór powodujący powstawanie
w morzu „pustyń azoicznych”. Obserwuje się też groźne zatrucia wód metalami ciężkimi,
węglowodorami (olejami), bardzo niebezpiecznymi zrzutami wojskowymi (iperyt, odpady
radioaktywne w wypadkach awarii łodzi podwodnych). Napór rekreacji i turystyki morskiej
prowadzi do dewastacji plaży. Wszystkie te sprawy starają się regulować międzynarodowe
organizacje: Rada Badań Morza w Kopenhadze, Morska Organizacja Doradcza, Komisja
Helsińska, Konferencja Oceanografów Bałtyckich, Grupa Bałtyckich Biologów Morza
- jak na razie mało skutecznie.
Encyklopedia Geografii Świata, tom VII. Oceany i Morza, rok 1997 Kraków.
Tekst został zaczerpnięty s gazetki ligowej STER.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz